Het belang van een goede element afstelling: de Azimuth

Alles over het zelf in elkaar knutselen van audio toebehoren
Gebruikersavatar
Kilroy
Site Admin
Berichten: 12996
Lid geworden op: 15 sep 2012, 18:26
Locatie: Gent, België
Contacteer:

Het belang van een goede element afstelling: de Azimuth

Bericht door Kilroy » 16 sep 2015, 18:21

Ik wil je in een aantal artikelen uitleggen hoe je je platenspeler naar een hoger niveau kunt brengen. Door middel van de juiste afstelling van je element en toonarm is enorm veel winst te halen. Naast de klankmatige voordelen, is het ook belangrijk voor het behoud van je kostbare vinyl.

In een eerder artikel van mij ‘Handleiding voor het afregelen van een platenspeler element’ vind je de meest belangrijke instellingen al op een rijtje. Met deze artikelen wil ik deze mogelijkheden graag wat uitdiepen. We beginnen bij één van de lastigste parameters: de Azimuth.

Voor wie?

Natuurlijk is voor veel muziek- en vinyl liefhebbers een standaard instelling van het element al meer dan voldoende. Ook veel Plug&Play platenspelers zijn ‘af’ fabriek al afgesteld en spelen verder prima. Daar is natuurlijk niets mis mee. Maar voor wie meer uit zijn vinyl wil halen is een optimale instelling van element en platenspeler van essentieel belang.

Let wel, ik heb het hier wel over ‘echte’ platenspelers zoals Rega en Project bijvoorbeeld en niet over de plastic rommel uit China, waarvan ik de naam niet eens wil noemen…. Ik zag ze deze week bij een platenzaak staan en ben zeer geschrokken over de kwaliteit. Dat is iets wat je een vijf jarig kind geeft om mee te spelen, maar niet koopt om serieus vinyl mee te draaien. Kom op nou!

Azimuth

Eén van de lastigste en meest onderschatte instelling is de Azimuth. Het is de hoek waarmee de naald in de groef van de plaat staat. Die hoek moet exact 90 graden zijn, oftewel loodrecht op de plaat. Op deze plaatjes zie je precies wat er gebeurt met een foutieve Azimuth instelling.
Afbeelding Afbeelding
Met een juiste Azimuth instelling maakt de naald aan beide kanten van de naaldgroef evenveel contact en wordt de naalddruk aan beide kanten van de groef evenredig verdeeld. Bij veel protractor’s wordt er dan ook een spiegeltje meegeleverd waarmee je het element op het oog behoorlijk nauwkeurig loodrecht kan instellen. Piece of cake….. Maar zo simpel blijkt het in de praktijk vaak niet te zijn. Natuurlijk kun je op deze manier je element netjes loodrecht afstellen. Maar wie zegt dat de naald netjes loodrecht op het cantilever is gemonteerd? De praktijk leert dat dit vaak niet het geval is. In acht van de tien keer is de juiste afstelling ver te zoeken. Wat resulteert in een verminderde geluidsweergave en overmatige slijtage van je kostbare vinyl.
Afbeelding
Waarom Azimuth instelling belangrijk is.

Daarvoor moeten we ons even een beeld voorstellen van de geometrie van de naald.
Globaal kunnen we de naald geometrie in twee vormen indelen: de elliptische en de conische naaldvorm.

Er zijn nog wel wat meer vormen, maar dat zijn hoofdzakelijk afgeleiden van bovenstaande twee.
Afbeelding
De elliptische naaldvorm

Bij de elliptische naald (rechts) vorm zie je dat door de vorm van de stylus er een groter contactoppervlak is met de plaatgroef.
Afbeelding
Dat betekent ook direct dat het contactoppervlak van de naald afhankelijk is van de hoek in de groef. Bij deze naaldvorm is het dus belangrijk dat de naald recht in de groef staat. Zo niet, dan verlies je aanzienlijk veel geluidskwaliteit door een slecht groefcontact. Daarnaast kun je ook wel voorstellen dat wanneer de naald scheef in de groef staat er enorm veel slijtage kan optreden.

Conische naaldvorm.
Afbeelding
Ha, denken misschien een aantal onder jullie. Wanneer ik een conische (ronde) naaldvorm neem dan heb ik hier geen enkele last van. Dat is in zekere zin wel zo. De Azimuth is dan in wezen onbelangrijk omdat de contacthoek met de groef namelijk bij elke instelhoek gelijk blijft. Dit is echter het enige goede nieuws. Door een foutieve Azimuth instelling is de druk (links en rechts) in de groef verre van optimaal waardoor tracking en vervorming zeer nadelig worden beïnvloed. De contact druk met de groef is ook veel lager waardoor er een verlies optreedt in hogere frequenties (die zitten namelijk dieper in de groef gegraveerd). Dit zou je kunnen compenseren met een hogere naalddruk. Deze is zelfs gehoormatig in te stellen. Ik lees wel eens op fora dat een (te) hoge naalddruk een verbetering in geluid geeft. Natuurlijk is dat zo. Dat snap je als je het bovenstaande weet. Maar vergeet dan niet dat de slijtage van je vinyl aan één zijde van de groef ook exponentieel toeneemt.
Afbeelding
Een goede instelling van de Azimuth

Voordat ik de Azimuth ga meten moet de naalddruk en de arm geometrie goed zijn ingesteld. Erg belangrijk aangezien je de rest van de metingen met de naald naar beneden gebruikt. Heb je de naalddruk dan veel te hoog, dan is je element al snel kapot. Let daar dus op.
Daarna wordt de effectieve lengte en de nulpunten volgens Bearwald ingesteld. Ik gebruik hiervoor een Feickert protractor, maar een standaard instelmal kan natuurlijk ook. Daarna is de Azimuth instelling aan de beurt. De Azimuth is op verschillende manieren in te stellen.
Azimuth instelling met de Fozgometer

Huh? Fozzymeter?? Jazeker, de Fozgometer. Dit fraaie kleinood van Musical Surroundings laat je op een heel eenvoudige wijze een Azimuth instelling maken. Hierbij worden de uitgaande signaalkabels van de phonoversterker in de linker- en rechteraansluiting van de Fozgometer geplaatst.
Afbeelding Afbeelding
Met behulp van een testsignaal op bijvoorbeeld een Analogue Productions test Lp, wordt met track 2 en 3 de Azimuth ingeregeld. Dit is een 1 kHz referentie signaal voor afzonderlijk het linker- en het rechterkanaal. Deze waarden horen zo dicht mogelijk bij elkaar te liggen. De absolute uitslag is niet belangrijk. Die wordt bepaald door uitgangsspanning van je element. Is de uitslag van het linker- en rechterkanaal te verschillend, dan dient de headshell met element naar de betreffende richting te worden gedraaid. Net zo lang tot beide signalen ongeveer gelijk zijn.
Afbeelding
Is dat gelukt, dan wordt track 1 gespeeld welke een 1 kHz signaal geeft zowel link als rechts. Hiermee bepaal je de kanaal balans. Heb je in stap 1 en 2 de juiste hoek ingesteld dan zal de groene led oplichten en de meter zo min mogelijk uitslaan. Een waarde van < 2 dB moet haalbaar zijn.

Azimuth instelling met Feickert Adjust+ software

Deze methode gebruik ik het meest. Met de Adjust+ software kun je veel preciezer zien onder welke hoek het element moet worden ingesteld en daarnaast wordt ook de fase en crosstalk (overspraak) van beide kanalen gemeten. De Adjust+ software heeft een eigen testplaat waarmee elke instelling van het element en platenspeler kunnen worden afgeregeld.
Afbeelding
We beginnen met een –3 graden (clockwise) afwijking waarmee het element wordt ingesteld. Dit doe ik met een nauwkeurige waterpas, gemeten op de headshell.
Afbeelding
Daarna wordt het testsignaal op de Feickert test LP gedraaid en start de software automatisch de meting. Aan het eind van de track wordt de afwijking ingevuld en schuift de hoek met een halve graad counterclockwise) naar -2,5 graad. Dit wordt herhaald totdat we een helling van +3 graad hebben bereikt. Daarna rekent de software met de gemeten waarde netjes de crosstalk en de fase uit en zet deze in een grafiek. Hieronder zie je de meting van een Audio Technica AT 440 MLa element.
Afbeelding
Zoals je ziet is de afwijking bij 0 graden enorm groot. Let wel, wanneer je geen meting kunt doen en je het element netjes loodrecht instelt, heb je zonder het te weten een enorme afwijking in zowel fase als overspraak.
Crosstalk en fase

De crosstalk (overspraak) geeft aan waar de overspraak het kleinst is. In dit geval kruist deze bij – 2,75 graden. Deze is echter altijd ondergeschikt aan het verschil in fase van de beide kanalen van het element. Als je ziet hoe crosstalk zich afspeelt op -30 dB (bij sommige elementen nog lager) is dat eigenlijk niet echt meer hoorbaar. Ons oor is echter veel gevoeliger voor fase verschil tussen beide kanalen. Gelukkig valt deze bij dit AT element ook ongeveer bij -2,85 graden samen en kan het element op -2,75 graden worden ingesteld.

Verschillende metingen

Ik heb nog een aantal elementen gemeten en de resultaten in een aantal grafieken bijgevoegd. Het is niet zo dat alle elementen uit een bepaalde serie (bijvoorbeeld de Ortofon 2M) gelijke metingen oplevert. De spreiding van de Azimuth tussen elementen uit dezelfde serie is gewoon erg groot. Wat wel opvalt dat bij de elementen in de hogere prijsklasse, zoals de beide Ortofon SPU Classic elementen, de waarden van de fasehoek van beide kanalen erg dicht bij elkaar liggen. Dat maakt het instellen van deze elementen een stuk minder kritisch.
Afbeelding
Afbeelding
Afbeelding
Geen Azimuth mogelijkheid?

Sommige toonarmen bieden geen mogelijkheid voor een Azimuth instelling. Wat ik zelf een enorm tekort vind. Bij een Azimuth instelling is het belangrijk dat, of de arm of de headshell horizontaal moet kunnen worden versteld in een hoek van -3 tot + 3 graden. Dit kan bijvoorbeeld niet bij de Rega en Project toonarmen en ben je gebonden aan een vaste, horizontale afregeling van de Azimuth. Jammer, maar het is niet anders.
Conclusie

Zelf de Azimuth afregelen van een platenspeler element zonder de juiste meetapparatuur is helaas erg lastig. In de meeste gevallen gaat het wel goed, maar een optimale instelling wordt nooit bereikt. Heb je pech met een element als bovenstaande Audio Technica AT 440 MLa, dan zijn de verschillen in beide kanalen erg groot. Erger nog, je kostbare vinyl slijt onnodig snel en dat is onomkeerbaar.
Afbeelding
Mijn advies is dan ook dat wanneer je een element koop, je deze dan ook laat afregelen door de leverancier van het element. Tenminste, als hij of zij de mogelijkheden en kennis daar toe heeft. Of je laat het iemand doen die deze metingen kan doen en ook de metingen kan overleggen. Ik wil binnenkort een mogelijkheid bieden waarmee ik tegen een kleine vergoeding je element en platenspeler kan afregelen. Overigens is deze service, bij aanschaf van een element bij ons in de webshop, geheel gratis.

Audio Creative 14-09-2015

Plaats reactie

Terug naar “Doe-het-zelf projecten”